|
|
|
06.02.05 - 14:29
Prófessorinn
Guðmundur Oddur Magnússon prófessor við Listaháskólann skrifaði nýlega eftirfarandi pistil um mig.
Þorlákur Kristinsson (Tolli) kom fram á sjónarsviðið sem einn af upphafsmönnum nýja málverksins í byrjun níunda áratugarins. Fáar listhreyfingar sópuðu jafn mörgum að sér á jafnskömmum tíma. Þetta tímabil, sem hreyfing, stóð stutt yfir, var tilfinningalegt eldgos, díonýsískt andóf gegn mörgu þar á meðal of miklum greiningum, of mikilli rökhyggju í listum. Það varð tímabært að láta tilfinningarnar tala. Það er nú einu sinni svo að vitsmunir skapa ekki. Þeir megna það ekki – þeir eru hinsvegar ágætis aftursætisbílstjórar. Vitsmunir segja manni hvað skipti máli og hvað skipti ekki máli. Við öll skapandi störf verða tilfinningar og innsæi að vera í bílstjórasætinu en vitsmunirnir eru lífsnauðsynlegir en einungis á vaktinni. Í dag keyrum við um á nýjum tímum en um sama landslag, með sama útsýni en á öðru ökutæki – á heldur meiri ferð um svæði sem að mestu er búið að troða ef ekki malbika. Þessu raunveruleikasvæði sem vísindin hafa að fullu kortlagt. En kortið af svæðinu er ekki svæðið sjálft. Þegar tilfinningaríkir bílstjórar nýrra kynslóða fara um svæði sem jafnvel er þekkt, kviknar andríkið, ímyndunaraflið, innsæið og sýndin í anda Schillers og Goethes. Sýndin sem blasir við í náttúru íslands varð á sínum tíma kveikjan að meistaraverkum fyrstu kynslóðar íslenskra listamanna, samtíma- eða sporgöngumanna þessara Þjóðverja. Þeir römmuðu inn myndefni eða sýnd sem snerti taugar og vöktu upp sálina í þeim. Skipti þá engu máli hvort menn voru að yrkja, semja tónverk eða mála myndir. Þetta voru rómantíkerar. Þeir blésu lífi í þjóðina til að fá hana til að trúa því að hún væri til.
Rómantíkerar þessarar kynslóðar sem annarra fyrr og síðar voru uppnumdir, þeir horfðu í ljósið og vildu bera það. Þar var fegurð, kraftur, tærleiki, dýrkun á því stórfenglega. Náttúran var yrkisefnið; hið reisulega fjall, tign jökulsins, leikur fjörunnar, kyrrð stöðuvatnsins, mikilfengleiki fossins. „Stóð ég útí tunglsljósi stóð ég útí skóg“, „Hamraborgin há og fögur“, „Brennið þið vitar“. Já, „fögur er hlíðin“. Á tímum Schillers var svo komið að landslag var bara vegalengdir og það tíðkaðist ekki að fólk væri að hlaupa uppá fjöll að nauðsynjalausu. Það var bara fallegt þegar vel veiddist og sprettan góð. „Listmálarar áttu ekki að mála það sem þeir sáu fyrir framan sig nema þeir sæju það í hjarta sínu, ef það gerðist ekki skyldu þeir sleppa því alfarið að mála,“ var haft eftir Caspar-David Friedrich. Fyrsta áhrifaríka kynslóð rómantíkera á 19du öld kenndi okkur að lesa sálina og hjartað í náttúrunni sem auðvitað hafði verið þarna allan tímann – hafði verið óaðskiljanlegur hluti af lífi fólks sem raunverulega þekkti hana. Áhrif þessara 19du aldarmanna voru mikil en alls ekki vegna þess að menn hefðu ekki tekið eftir sálinni og hjartanu í náttúrunni áður. Öðru nær! Heldur var það vegna þess að samfélagið í borginni var að glata henni fyrir tilverknað efnis- og rökhyggju. Vísindin voru að drepa hana. Ljósmyndavélin, sem kemur fram á þessum tíma, hafði hrikalegar afleiðingar. Hún eyðilagði bæði drauga og engla. Og menn fóru að trúa því að ekkert væri til nema hægt væri að spegla, mæla eða festa á filmu. Hvílíkur barnaskapur – afleiðingarnar skelfilegt þunglyndi.
Á sínum tíma var nýja málverkið ekkert annað en rómantík enda hreinlega kallað nýrómantík. Rómantík er ekki bara bókmenntastefna bundin við ákveðið tímabil á nítjándu öld frekar en að súrrealismi sé bundinn við Andre Breton og félaga. Rómantík er element í manninum sem sprettur upp á ólíklegustu tímum. Hún er fulltrúi þeirra sem fara fram með tilfinningar og andríki að vopni. Þeirra sem vilja opna glugga eða hurðir inn í nýjan heim. Sérstaklega þegar raunveruleikinn var orðinn eins og raunveruleiki þeirra Thatcher og Reagans snemma á níunda áratug síðustu aldar. Þá var kominn tími til að fara að fílósófera með höndunum og krefjast framtíðar og nota ímyndunaraflið. Þetta var fæðingartími Þorláks Kristinssonar eða Tolla sem listamanns. Það eru tvær meginmyndlíkingar notaðir í allri umræðu fagurfræðinnar. Önnur er spegilmyndin að spegla líf sitt, náttúru og samfélag. „Sínum augum lítur hver á silfrið“ er sagt, eða „Hverjum þykir sinn fugl fagur“ eða bara „Sitt sýnist hverjum“. Hin myndlíkingin er þessi gluggi eða hurð sem opnar sýn á svæði sem þér var áður hulið. Þar býr ímyndunaraflið – hinn ófæddi raunveruleiki. Sá raunveruleiki speglast ekki fyrr en síðar vegna þess að hann er ófæddur inn í heim mælinga, spegilmynda og ljósmynda. Hann býr einungis í undirvitund eða sálardjúpum hvers og eins og bíður eftir því að komast út í þennan heim. Það er þessi sýnd á innri heimi sem er langt í frá búið að kortleggja. – Þar er mikið verk framundan.
|
|
|